مدیر گروه فقه و اندیشه رادیو معارف: «فقه پویا» به كاربرد‌های هوش مصنوعی در دین می‌پردازد

طالبی‌نیا با اشاره به گسترش استفاده از سامانه‌های هوشمند در حوزه‌های مختلف اجتماعی و حقوقی به «جوان» گفت: وقتی از هوش مصنوعی در فرآیند تصمیم‌سازی یا حتی صدور حكم سخن می‌گوییم، پیش از هر چیز باید به این پرسش پاسخ دهیم كه مبانی و ضوابط این تصمیم‌گیری چیست و بر چه اصولی استوار است. در غیر این صورت، فناوری به جای آنكه در خدمت عدالت باشد، ممكن است به بازتولید خطا‌های پنهان بینجامد.

وی در تبیین چارچوب‌های رایج در نظام‌های حقوقی افزود: در حوزه حقوق، چهار رویكرد اصلی در صدور حكم مطرح است؛ سزادهی به معنای تأكید بر استحقاق مجازات، بازدارندگی با هدف جلوگیری از تكرار جرم، بازپروری با نگاه اصلاحی به مجرم و ناتوان‌سازی برای جلوگیری از آسیب‌های بعدی. اگر قرار باشد هوش مصنوعی در این عرصه ایفای نقش كند، باید مشخص شود بر اساس كدام‌یك از این رویكرد‌ها طراحی و آموزش دیده است.

مدیر گروه فقه و اندیشه رادیو معارف با تأكید بر تفاوت مبنایی فقه اسلامی با برخی رویكرد‌های حقوقی معاصر تصریح كرد: در فقه اسلامی، پیش از توجه به این چهار رویكرد، باید هدف شارع از تشریع مجازات بررسی شود. آیا غایت، صرفاً تنبیه است یا اصلاح فرد و صیانت از جامعه؟ همچنین شیوه اجرای حكم و شرایط تحقق آن نیز اهمیت اساسی دارد. بنابراین نمی‌توان بدون فهم دقیق مقاصد شریعت، الگو‌های ماشینی را وارد این حوزه كرد.
او ادامه داد: یكی از كاركرد‌های مهم هوش مصنوعی در مباحث فقهی می‌تواند كمك به پردازش گسترده منابع، دسته‌بندی آرای فقهی، استخراج قواعد و حتی شبیه‌سازی فروض مختلف باشد، اما این ابزار هرگز جایگزین اجتهاد نخواهد شد. اجتهاد مبتنی بر فهم عمیق نصوص، قرائن، اصول و مقاصد است و نیازمند عقلانیت فقیهانه‌ای است كه فراتر از الگوریتم عمل می‌كند.

طالبی‌نیا با اشاره به برنامه «فقه پویا» خاطرنشان كرد: در این برنامه تلاش كرده‌ایم به جای مواجهه هیجانی با فناوری، رویكردی تحلیلی و روشمند داشته باشیم؛ یعنی هم ظرفیت‌های هوش مصنوعی را بشناسیم و هم محدودیت‌های آن را در حوزه استنباط احكام تبیین كنیم. برنامه «فقه پویا» كاری از گروه فقه و اندیشه رادیو معارف به تهیه‌كنندگی محمدجواد طوسی است كه یك‌شنبه‌ها و دوشنبه‌ها ساعت 15 از این شبكه پخش می‌شود و می‌كوشد با نگاهی روزآمد، پیوند میان فقه و مسائل نوپدید را برای مخاطبان تبیین كند.