گفت‌و‌گو با برنامه‌سازان رادیو ماندگاری فرهنگ اربعین در رسانه‌ها را بررسی می‌كند از روایت رویداد تا كشف معنای آن

به گزارش روابط عمومی معاونت صدا، اربعین تمام شده و زائران از مسیر نجف تا كربلا بازگشته‌اند، موكب‌ها آرام‌آرام جمع شده‌اند و جاده‌ای كه چند روز میزبان میلیون‌ها قدم بود، دوباره خلوت‌تر از روز‌های پرهیاهوی اربعین شده است. اما آیا با پایان مسیر، اربعین هم به پایان می‌رسد؟ پاسخ این پرسش را باید در روز‌های پس از بازگشت جست‌و‌جو كرد. در خاطراتی كه زائر با خود به خانه می‌آورد، در تجربه‌ای كه جاماندگان از طریق رادیو و تلویزیون از آن بهره می‌گیرند، در پرسش‌هایی كه درباره چرایی این اجتماع بزرگ شكل می‌گیرد و در روایت‌هایی كه می‌تواند این تجربه را از یك مناسبت چند روزه به یك گفت‌وگوی فرهنگی و اجتماعی مستمر تبدیل كند.

روز‌های پایانی ماه صفر، فرصتی برای بازگشت به همین پرسش است؛ اینكه رسانه از اربعین چه چیزی را باید با خود به ماه‌های بعد ببرد؟ تصویر جمعیت میلیونی یا گزارش‌های مسیر؟ یا باید از اینها فراتر برود و درباره فرهنگی سخن بگوید كه در این مسیر شكل می‌گیرد و مفاهیمی، چون همدلی، میزبانی، ایثار، مشاركت داوطلبانه و همبستگی میان ملت‌ها را به نمایش می‌گذارد.

اربعین را نمی‌توان در تقویم به چند روز محدود كرد. این اجتماع، هر سال در فاصله‌ای كوتاه، تصویری از ارتباط میان انسان‌هایی با زبان‌ها، ملیت‌ها و فرهنگ‌های متفاوت ارائه می‌دهد. انسان‌هایی كه در یك مسیر مشترك كنار یكدیگر قرار می‌گیرند و در كنار زیارت، تجربه‌ای جمعی از همكاری و خدمت را رقم می‌زنند.

همین ویژگی است كه مسئولیت رسانه را پیچیده‌تر می‌كند. رسانه اگر تنها به ثبت لحظه‌ها اكتفا كند، بخش مهمی از ماجرا را از دست داده است. تصویر صف زائران، گفت‌و‌گو با یك موكب‌دار یا گزارش از شرایط مسیر، بخشی از روایت اربعین است، اما پرسش مهم‌تر این است كه پشت این تصاویر چه اتفاقی در حال رخ دادن است و چرا این حركت توانسته میلیون‌ها نفر را از نقاط مختلف جهان در یك جغرافیای مشترك گرد هم آورد.

پاسخ به چرایی حضور میلیونی زائران
آرش احمدی، مجری رادیو گفت‌و‌گو، تجربه فعالیت رسانه‌ای در حوزه اربعین را از همین زاویه متفاوت می‌بیند. برای او گفت‌و‌گو با زائران و كارشناسان فرصتی است برای دیدن جریانی كه اثر آن با پایان سفر از بین نمی‌رود. احمدی در گفت‌و‌گو با «جوان» توضیح می‌دهد كه رویكرد رادیو گفت‌و‌گو از همان ابتدا بر این اساس قرار گرفت كه اربعین فقط در قالب خبر و گزارش میدانی روایت نشود. به همین دلیل، كارشناسان و صاحب‌نظران دعوت شدند تا درباره وجوه مختلف این حركت، از ابعاد جهانی و فرهنگی گرفته تا مسائل اجتماعی و رسانه‌ای، بحث كنند.

احمدی در ادامه درباره اهمیت پوشش رسانه‌ای این رویداد مهم چنین می‌گوید: یكی از مهم‌ترین رسالت‌های رسانه، پاسخ دادن به چرایی این حضور میلیونی است. اینكه انسان‌هایی با زبان‌ها، فرهنگ‌ها و ملیت‌های متفاوت، با هدفی مشترك در كنار یكدیگر قرار می‌گیرند و جلوه‌هایی از ایثار، همدلی، خدمت و مشاركت مردمی را به نمایش می‌گذارند، موضوعی است كه باید با زبان تحلیل برای مخاطب روایت شود.

در اینجا جایگاه رسانه باید از راوی رویداد به تحلیلگرِ رویداد تغییر كند. رسانه قرار نیست فقط بگوید چه اتفاقی افتاد و باید بتواند از مخاطب بپرسد چرا چنین اتفاقی رخ می‌دهد، چه معنایی دارد و چه اثری بر جامعه می‌گذارد. همچنین در اینجا مفهوم «دیپلماسی فرهنگی» نیز وارد روایت اربعین می‌شود. این مجری رادیو درباره بحث دیپلماسی فرهنگی می‌گوید: در برنامه‌های رادیو گفت‌و‌گو، موضوعاتی همچون دیپلماسی فرهنگی، نقش جوانان، فعالیت موكب‌ها، خدمات داوطلبانه، روایت تجربه‌های مردمی و تأثیر این اجتماع بر تقویت ارتباط میان ملت‌ها مورد بحث قرار گرفت. پرداختن به این موضوعات، تصویری جامع‌تر از پیاده‌روی اربعین در اختیار مخاطبان قرار داد و نشان داد این رویداد، ابعادی فراتر از یك مراسم مذهبی دارد.

استمرار روایت در رسانه‌ها
احمدی بیان می‌كند: نباید تصور كنیم كه با پایان پیاده‌روی، مسئولیت رسانه نیز پایان می‌یابد. اتفاقاً پس از این رویداد، فرصت مناسبی برای تحلیل دستاوردها، روایت تجربه‌های زائران، آسیب‌شناسی نقاط قوت و ضعف، بررسی آثار فرهنگی و اجتماعی و حتی تبیین پیام‌های جهانی این حركت فراهم می‌شود. استمرار این روایت، به مخاطب كمك می‌كند تا پیاده‌روی اربعین را نه یك رخداد مقطعی، بلكه جریانی اثرگذار در تقویت سرمایه اجتماعی، همبستگی ملی و گفت‌وگوی فرهنگی میان ملت‌ها بداند.

احمدی تأكید می‌كند: پیاده‌روی اربعین یك جریان فرهنگی و تمدنی است، نه یك رخداد مقطعی. هر اندازه رسانه‌ها بتوانند مفاهیمی همچون وحدت، ایثار، مسئولیت‌پذیری، همدلی و خدمت بی‌منت را در قالب برنامه‌های مختلف بازتاب دهند و آنها را به زبان امروز برای نسل جوان تبیین كنند، به همان اندازه در زنده نگه داشتن فرهنگ و پیام این حركت عظیم موفق‌تر خواهند بود.

رسانه‌ها در روز‌های پس از اربعین باید فعال بمانند و در طول سال به سراغ تجربه‌های شكل‌گرفته در این مسیر بروند تا روایت اربعین به یك جریان فرهنگی تبدیل شود. روز‌های پایانی ماه صفر شاید بهترین زمان برای فاصله گرفتن از تصاویر و نزدیك شدن به معنا باشد. احمدی نیز بر همین استمرار تأكید دارد و معتقد است مسئولیت رسانه با پایان پیاده‌روی تمام نمی‌شود. از نگاه او، اتفاقاً پس از پایان این رویداد، فرصت مناسبی برای تحلیل دستاوردها، روایت تجربه‌های زائران، بررسی نقاط قوت و ضعف و تبیین آثار فرهنگی و اجتماعی آن فراهم می‌شود.

همراه با جاماندگان
اگر تلویزیون می‌تواند تصویر حركت میلیونی زائران را به خانه‌ها ببرد، رادیو امكان دیگری دارد و آن امكان همراهی است. صدا می‌تواند مخاطبی را كه در مسیر حضور ندارد، با خود همراه كند و فاصله جغرافیایی را تا اندازه‌ای از میان بردارد. اینجاست كه تجربه برنامه‌ای مثل «اربعین خورشید» معنا پیدا می‌كند. رابعه اقدامی، تهیه‌كننده این برنامه، خود از جاماندگانی بود كه نتوانسته بود در مسیر حضور پیدا كند و برنامه‌اش می‌خواست با جاماندگان ارتباط برقرار كند.

اقدامی فضای حاكم بر این ویژه برنامه را چنین توصیف می‌كند: رادیو ورزش با این برنامه در تلاش بود تا گرمای ایمان را با پویایی حركت پیوند بزند. نگاه ما به پیاده‌روی اربعین، نگاهی صرفاً معنوی نبود بلكه آن را یك چالش حماسی برای سلامت جسم می‌دانستیم. به همین دلیل، «اربعین خورشید» همچون یك مربی دلسوز و تخصصی در كنار زائران گام برداشت و با ارائه نكات فوری و كاربردی برای مدیریت توان جسمی و پیشگیری از گرمازدگی، همچون امدادگری در مسیر، زائران را یاری كرد.

به این ترتیب، رادیو ورزش از زاویه‌ای متفاوت به اربعین نگاه كرد: حركت، استقامت و سلامت جسم در كنار معنویت. برنامه با ارائه توصیه‌های علمی و ورزشی، گزارش‌های زنده و مشاوره‌های سلامت تلاش كرد برای زائران نقش یك همراه رسانه‌ای را ایفا كند و برای جاماندگان نیز امكان تجربه‌ای از راه دور فراهم آورد.

تجربه‌های رسانه‌ای و برنامه‌سازی مختلف نشان می‌دهد روایت رسانه‌ای اربعین یك روایت واحد نیست و هر رسانه می‌تواند از زاویه تخصصی و مخاطب خود، بخشی از این پازل بزرگ را روایت كند. در این میان، شاید مهم‌ترین وظیفه رسانه این باشد كه اربعین را از تصویر به معنا برساند. از نمایش جمعیت به فهم چرایی این جمعیت، از گزارش مسیر به شناخت فرهنگ شكل‌گرفته در مسیر و از یك مناسبت چندروزه به گفت‌وگویی كه بتواند در طول سال ادامه پیدا كند.

جاده نجف تا كربلا اگرچه در پایان ماه صفر خلوت‌تر می‌شود، اما تجربه‌ای كه در آن شكل گرفته می‌تواند ماه‌ها در رسانه‌ها ادامه پیدا كند. شاید رسالت اصلی رسانه همین باشد كه آنچه در چند روز اتفاق افتاده را به روایتی ماندگار تبدیل كند.